ohatze

SARRERA DESBERDINA:

Ohe

Artikulu hau altzariari buruzkoa da; OHE izeneko objektuei gaitzat duena beste hau da: «Objektu Hegalari Ezezagun»
Ohea normalean lo egiteko erabiltzen den altzaria da, beste gauza batzuetarako ere erabiltzen den arren: irakurri, eseri, atseden hartu, sexu harremanak izan, eta abar. Neurriei dagokienez, oso aldakorrak dira, nahiz eta normalki lagun batentzat edo birentzat diseinatuak izaten diren.
Normalean zoru gainean zurezko egitura dago eta haren gainean koltxoia ezartzen da. Koltxoia egiteko material asko erabil daiteke: antzina artilea zen usuena, baina gaur egun apar sintetikoak, malgukiak, edo tempur izenekoa, oso material moldagarria, gorputzaren beroaz biguntzen dena, erabili ohi da.
Ohearen historia erakargarria da eta milaka urtera atzera egin beharko genuke. Zer esanik ez, gizaki askoren plazer handienetako bat ohe barruko izaren artean etzatea eta, besteak beste, luze eta zabal lo egitea da^[1].
Munduan ezagututako lehen ohantze edo etzalekua 200.000ren bat urtekoa da. Hegoafrikako Border izeneko kobazuloan aurkitu zuen Lyn Wadley arkeologoak 2020 urtean. Haren arabera, sasoi hartako gizakiek gai begetalak, hala nola, lastoa, hostoak edo belarra batu eta lurrean bertan biltzen zuten estera moduko ohe bat egiteko. Ohearen altuera 20 cm-koa izan ohi zen eta 2 m^2.-ko zabalera betetzen zuen familiako kideek elkarrekin lo egin zezaten. Lantzean behin material begetala erre egiten zuten bertan biltzen ziren zomorroak akabatzeko eta izurriteak ekiditeko. Gainera, errauts hori etzaleku berriaren azpian jartzen zuten zomorroen erasoak saihesteko, errautsak galarazi egiten zielako bertatik ibiltzea^{[2] [3]}. Sasoi horretako gizakiek lo egiterakoan gorputza fetu-jarreran uzkurtzen zuten eta animalia-larruaz estaltzen zuten gorputza hotza eta hezetasunetik babestu ahal izateko^{[4] [5]}.
Egipziarrek (K.a. 3000 – 1000) lurretik bereizitako ohea asmatu zuten. Animalien apatxez baliatu ziren oheari oinak jarri eta ohea zorutik altxatzeko. Horrela hotza eta hezetasunari aurre egiteaz gain, karraskari eta sugeetatik gordetzen ziren. Handikien oheen oinak urrezkoak edo ebanozkoak ziren eta bitxiak izaten zituzten sarritan. Oheburua egurrezkoa edo harrizkoa izan ohi zen, horrela erosotasun handiagoa lortzen zuten eta izarak lihoizkoak. Herritar xumeek, aldiz, egurrezko listoiak baliatzen zituzten ohearen egitura osatzeko eta txikordaturiko sokak erabiltzen zituzten koltxoi moduan^[6].
Erroman (K.a 1000 – K.o. 476) herritar dirudunek metalezko ohean egin zuten lo. Oinak ere metalezkoak ziren, koltxoia lumaz edo lastoz egindakoa, burusia artilezkoa eta izara oihalezkoa. Lo egiteko ez ezik jendeari harrera egiteko eta jatorduetarako ere erabiltzen zuten. Sarritan egun osoa ematen zuten ohean eta bazkalosteko lo-kuluxka bertan egiten zuten. Baina, herritar xumeek zoruan zabaldutako estera baten gainean egiten zuten lo eta gorputza estaltzeko artilezko burusi zakar bat erabiltzen zuten^[6].
Erdi Aroan (V – XV mendeak) ere gizarte mailaren araberako oheak zeuden. Handi-mandiek ohea erabiltzen zuten euren estatusa erakusteko. Oro har, landutako zurezkoak ziren eta bitxiak edota urrea zuten txertatua. Zorutik nahiko altxatuta eta sarri aulkitxo bat behar izaten zen ohean sartzeko. Garai honetan errezelak jartzen zitzaizkien aire-korronteak eta insektuak saihesteko eta bai gizarte-maila nabarmentzeko ere. Koltxoia lumaz beteak zeuden eta izarak lihozkoak ziren^[6].
Errenazimentuan (XV – XVI mendeak), aurreko garaietan bezala, gizarte-mailak erabilitako ohea markatzen zuen. Behartsuek belar idorrez egindako ohantzeetan egiten zuten lo. Baina, garai honetan erdi-maila sortu zen eta euren etxeetan logela zegoen, hau da, aparteko gela batean zegoen ohea. Aberatsenek bazuten gela propioa eta mirabeek ere euren geletan ohea zuten. Sarritan jendea artatzeko erabiltzen zuten eta bai negozioak egiteko ere. Arranditsuak bihurtu ziren, alegia, oso zur landua eta garestia erabiltzen zen ekoizteko, koloretsuak eta handi-handiak ziren eta egurrezko edo lihozko ohezerua eta luxuzko errezelak zituzten. Itzel garestiak zirenez, familiaren barruko belaunaldiz belaunaldi trasmititzen ziren^[6].
Mende honen erdialdera arte, ordura arteko gizaldietan bezala, egurrezkoak ziren eta errezel astunek inguratzen zuten, nola edo hala, hotzari aurre egiteko zein pribatutasuna bermatzeko. Dena delarik, egitura metalikodun oheak ekoizten hasi ziren mendearen erdialdetik aurrera eta laster onarpen zabala izan zuten, batez ere, merkeagoak zirelako. Gainera, kotoiz betetako koltxoiek lumatxazkoak edo belar onduzkoak ordezkatu zituzten. Edozelan ere, aldaketa nabarmena izan zen gizarte-maila guztietan logelaren kontzeptua errotu egin zela. Hau da, etxeko gela batean ohea egoten zen eta eramu pribatuaren izaera hartzen hasi zen. Bestalde, bisitak ez ziren logelan hartzen^[6].
Mende honetan aldaketa handia suertatu zen ohearen egituran. Artean ohezerua zuena oso hedatuta zegoen arren, desagertuz joan zen eta baita ohea inguratzen zuen errezela ere. Gainera, mendearen amaieran oheburua eta ohemuturra askoz txikiagoak ziren. Bestalde, serie-fabrikazioa zabaldu zen eta horrek ohearen ekoizpena erraztea eta merkeagoa izatea ekarri zuen. Gertaera gogoangarriena izan zen malguki metalikoen asmatzea koltxoari eusteko, ordura arte erabilitako sokak edo artilezko uhalak ordezkatuz. Horrela ohea gizarte-maila guztietara zabaldu zen. Esan liteke mende honen amaierako ohearen egitura gaur egungoaren antzekoa dela ^[6].
Ohearen garapena handia izan zen, mende honetan ohe mota asko sortu baitziren. Esaterako, ohe eraisgarria, ur-ohea, apar biskoelastikoduna, latexduna eta ohe giltzatua, azken hau, ospitaleetan erabiltzen dena. Halaber, somierra asmatu zen, hots, egurrezko egitura karratua duen euskarria, koltxoari hobeto eusten diona eta lo egin zein atseden hartzea errazten duena. Lehen somierrak malgukiak zituen eta horrek elastizitate handia eskaintzen zuen. Timothy Rose-k y Platt S. Buell-ek patentatu zuten lehen somierra 1869an Estatu Batuetan. Baina, 60ko hamarkadara arte ez zen jendarteratu. Gaur egungo oheetan somierra ezinbesteko osagaia da^[7].
Ohearen etorkizuneko diseinua teknologiarekin lotuta dago. Besteak beste, soinu inguratzailea eskainiko du ohetik bertatik telebista ikusi ahal izateko, gainera, gorputzaren tenperatura eta osasun-egoera jakin ahal izango dira dagokion aplikazio digitalaren bitartez. Bluetooth konexioa izango du koltxoiaren ezaugarriak -altuera, tenperatura eta abar- nahierara egokitzeko. Gorputz bakoitzaren nolakotasunetara egokitu ahal izango dira ohearen bereizgarriak, atsedena ahalik eta hoberena izan dadin^[8]. Jasangarritasuna ere aintzat hartzen ari den alderdi garrantzitsua bihurtzen ari da oheak diseinatzerakoan, lehengai ekologikoak eta birziklitatutakoak erabiltzen hasiak baitira.
Herrialde batetik bestera ezberdinak badira ere, ohikoenak honakoak izan ohi dira:
Edozelan ere, herrialde batetik bestera aldaketak egon daitezke ohearen neurriei dagokionez.
Era askotako oheak daude ^{[11] [12]}.
Ohe-jantziak
Koltxoi-malgukia
Ohea egin
Ohe elastikoa